جرایم رایانه ای اعمال مجرمانه ای هستند که در فضای سایبر و با استفاده از کامپیوتر، موبایل، اینترنت یا تجهیزات مخابراتی علیه اشخاص، اموال یا داده ها رخ می دهند.
در صورت وقوع جرایمی نظیر کلاهبرداری اینترنتی، سرقت داده یا نشر اکاذیب یا کلاهبرداری ارز دیجیتال، زیان دیده باید شکواییه خود را در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند تا پرونده جهت رسیدگی به دادسرای ویژه جرایم رایانه ای محل وقوع جرم (یا دادسرای محل افتتاح حساب بانکی) ارجاع داده شود.
جرایم رایانه ای چیست؟
بر اساس نظریه حقوقدانان این حوزه، جرم رایانه ای هر عمل مجرمانه ای است که در آن رایانه وسیله یا هدف ارتکاب جرم باشد.
این جرایم به سه دسته مجزا تقسیم می شوند: جرایمی که رایانه و تجهیزات جانبی آن منحصراً موضوع جرم هستند، جرایمی که رایانه صرفا ابزار ارتکاب جرم است (مانند کلاهبرداری و جعل) و جرایم محض سایبری که تماما در فضای مجازی رخ می دهند (مانند نفوذ غیرمجاز یا انتشار ویروس).
در نظام حقوقی کشور ما، اولین جرم رایانه ای ثبت شده مربوط به جعل چک تضمینی در سال ۱۳۷۸ است. قانون گذار ایران برای پوشش خلأهای قانونی ناشی از توسعه فضای مجازی، قانون جرایم رایانه ای را در سال ۱۳۸۸ تصویب کرد.
انواع جرایم رایانه ای و مجازات آنها
قانون جرایم رایانه ای مصوب ۱۳۸۸ (که مواد آن ذیل بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی از ماده ۷۲۹ به بعد ادغام شده است) عناوین مجرمانه را جهت حفظ محرمانگی، صحت و در دسترس بودن داده ها تعیین تکلیف کرده است:
دسترسی غیرمجاز
دستیابی بدون مجوز به داده ها، سامانه های رایانه ای یا مخابراتی که با تدابیر امنیتی حفاظت شده اند. مجازات این عمل، حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی تعزیری است.
مثال: نفوذ به سرورهای یک شرکت تجاری با دور زدن سیستم احراز هویت.
شنود غیرمجاز
دریافت یا شنود داده های در حال انتقال در شبکه های غیرعمومی و خصوصی. مرتکب به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی محکوم می شود.
مثال: استفاده از نرم افزارهای مانیتورینگ برای رهگیری پیام های متنی اشخاص در یک شبکه وای فای مشترک.
جاسوسی رایانه ای
دسترسی، تحصیل یا افشای داده های طبقه بندی شده و سری که دارای ارزش امنیتی برای کشور هستند. مجازات آن بسته به نوع عمل (دسترسی، در اختیار فاقد صلاحیت قرار دادن، یا افشا به دولت بیگانه) از یک تا پانزده سال حبس است.
مثال: سرقت فایل های رمزنگاری شده حاوی اطلاعات دفاعی کشور و ارسال آن برای نهادهای خارج از کشور.
جعل رایانه ای
تغییر داده های دارای ارزش اثباتی یا ایجاد داده مجعول به قصد تقلب. مجازات آن یک تا پنج سال حبس یا جزای نقدی است.
مثال: دستکاری در نمرات ثبت شده در سامانه یک دانشگاه یا جعل اسناد الکترونیکی بانکی.
تخریب و اخلال
پاک کردن، دستکاری یا مختل کردن داده ها یا از کار انداختن سامانه های رایانه ای و مخابراتی متعلق به غیر. مجازات آن شش ماه تا دو سال حبس یا جزای نقدی است.
مثال ارسال بدافزار یا کرم رایانه ای (مانند استاکس نت) برای از کار انداختن سرورهای یک مجموعه صنعتی.
سرقت اینترنتی و کلاهبرداری
ربودن داده های متعلق به دیگری، یا تحصیل وجه، مال و منفعت از طریق وارد کردن، تغییر، ایجاد توقف یا محو داده ها. کلاهبرداری رایانه ای مستوجب یک تا هفت سال حبس، رد مال به صاحب آن و پرداخت جزای نقدی معادل مال مأخوذه است.
مثال: خالی کردن حساب بانکی اشخاص با دستکاری کدهای مربوط به درگاه پرداخت.
جرایم علیه عفت و اخلاق عمومی
تولید، انتشار، توزیع یا معامله محتویات مستهجن (نمایش اندام جنسی یا آمیزش) در فضای سایبر. مجازات آن نود و یک روز تا یک سال حبس، جزای نقدی یا هر دو مجازات است.
مثال: ایجاد و مدیریت وب سایتی برای فروش فایل های ویدیویی مستهجن.
هتک حیثیت و نشر اکاذیب
تحریف فیلم، تصویر یا صوت دیگری و انتشار آن، افشای اسرار خصوصی، یا نسبت دادن اعمال خلاف حقیقت به اشخاص به قصد اضرار یا تشویش اذهان عمومی. مرتکب بسته به نوع جرم به نود و یک روز تا دو سال حبس یا جزای نقدی محکوم می شود.
مثال: مونتاژ چهره یک شخص روی تصاویر مبتذل و انتشار آن در شبکه های اجتماعی برای آسیب به آبروی وی.
تولید و انتشار نرم افزارهای غیرمجاز / انتشار گذرواژه ها / محتویات آموزشی
تولید، انتشار، معامله نرم افزارها، گذرواژه ها یا آموزش اعمالی که منحصراً با هدف ارتکاب جرایم رایانه ای ایجاد شده اند. مجازات آن نود و یک روز تا یک سال حبس یا جزای نقدی است.
مثال: انتشار لیست رمزهای عبور افشاشده ایمیل اشخاص یا ساخت و فروش ابزارهای شکستن قفل امنیتی.
بیشتر بخوانید : وکیل جرایم رایانه ای در تهران
مرجع صالح رسیدگی به جرایم رایانه ای
در خصوص تعیین مرجع صالح برای رسیدگی به کلاهبرداری های رایانه ای و برداشت غیرمجاز از حساب های بانکی، دیوان عالی کشور بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۷۲۹ (مصوب ۱/۱۲/۱۳۹۱) رویه قضایی را مشخص کرده است. مطابق این رأی، در کلاهبرداری های اینترنتی، بردن مال زمانی محقق می شود که وجه از حساب قربانی کسر می گردد؛ بنابراین، دادسرای محل افتتاح حساب بانکی زیان دیده (بانک مبدأ)، مرجع صالح برای رسیدگی به جرم است.
برای ثبت شکایت، زیان دیده ابتدا مستندات خود (نظیر پرینت تراکنش های بانکی، اسکرین شات از صفحات جعلی یا پیامک ها) را جمع آوری کرده و از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، شکواییه خود را ثبت می کند. پرونده جهت کشف جرم، بررسی ادله دیجیتال، استعلام آی پی ها و مسدودسازی حساب های مقصد، به دادسرای جرایم رایانه ای و متعاقب آن به پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (پلیس فتا) ارجاع داده می شود.
مصادیق جرایم رایانه ای
هر رفتاری که در بستر فضای مجازی منجر به نقض محرمانگی، تمامیت یا در دسترس بودن داده ها و سامانه ها شود، مصداق جرم رایانه ای است. شایع ترین این مصادیق که منجر به تشکیل پرونده قضایی می شوند عبارتند از:
فیشینگ : طراحی صفحات وب جعلی کاملاً مشابه درگاه های پرداخت بانکی. کاربر با ورود به این صفحات، اطلاعات حساس کارت خود (شماره کارت، رمز دوم، تاریخ انقضا و CVV2 ) را ثبت می کند و مجرم از طریق این داده های سرقت شده، موجودی حساب را برداشت می کند.
اسکیمینگ: نصب قطعات سخت افزاری غیرمجاز بر روی دستگاه های خودپرداز یا کارت خوان ها جهت کپی کردن اطلاعات نوار مغناطیسی کارت های بانکی روی یک کارت سفید، و سپس برداشت از حساب با رمز لو رفته.
شرط بندی اینترنتی: طراحی، مدیریت یا تبلیغ سایت های قمار و پیش بینی نتایج. این رفتار مطابق مقررات تعزیرات قانون مجازات اسلامی جرم انگاری شده و پیگرد قضایی دارد.
کلاهبرداری پیامکی (دریافت جایزه): ارسال پیامک یا تماس با شهروندان تحت عنوان برنده شدن در قرعه کشی برنامه های صداوسیما یا اپراتورهای مخابراتی. مجرم با فریب قربانی، او را پای دستگاه خودپرداز کشانده یا اطلاعات رمز پویا را دریافت و موجودی حساب را به حساب های واسط منتقل می کند.
از وکیل کمک بگیرید
یکی از موضوعاتی که باید به آن توجه داشت کمک گرفتن از وکیل جرایم رایانه ای است. زیرا جرایم رایانه ای به دلیل ماهیت پنهانی که دارد و ردیابی این افراد کار سختی است، وکیل کیفری با توجه به تجربه و صبری که در پیگیری دارد، می تواند حق شما را پس گیرد و اگر برایتان سخت است با یک وکیل همکاری کنید، می توانید از او مشاوره گرفته و تنظیم شکواییه را به او بسپارید.
