دیوان عالی کشور عالی ترین مرجع قضایی در جمهوری اسلامی است که وظیفه نظارت بر اجرای صحیح قوانین در محاکم دادگستری و ایجاد وحدت رویه قضایی را بر عهده دارد.
این مرجع قضایی، بر اساس اصل 161 قانون اساسی تشکیل شده و وظایف دیگری مانند رسیدگی به اتهامات رئیس جمهور در صورت تخلف از قانون اساسی و رسیدگی به فرجام خواهی از احکام صادره توسط محاکم نظامی و احکام مهم دادگاه های عممومی و انقلاب را نیز بر عهده دارد.
وظایف دیوان عالی کشور چیست؟
نظارت بر اجرای صحیح قوانین : دیوان عالی کشور وظیفه دارد تا اجرای صحیح و شرعی قوانین در محاکم دادگستری اطمینان حاصل کند.
ایجاد وحدت رویه قضایی : در مواردی که آراء محاکم با یکدیگر اختلاف داشته باشند، دیوان عالی کشور با صورت رای وحدت رویه، این اختلافات پایان می دهد.
رسیدگی به فرجام خواهی : دیوان عالی کشور به عنوان مرجع تجدیدنظر، در برخی از احکام، به فرجام خواهی از احکام صادره توسط محاکم دیگر رسیدگی می کند.
رسیدگی به اتهامات رئیس جمهور : در صورتی که رئیس جمهور مرتکب تخلف از قانون اساسی شود، رسیدگی به اتهامات او در صلاحیت دیوان عالی کشور قرار دارد.
حل اختلافات صلاحیت : دیوان عالی کشور وظیفه دارد تا اختلافات صلاحیت بین مراجع قضایی مختلف را حل و فصل نماید.
ساختار دیوان عالی کشور
دیوان عالی کشور از بخش های مختلفی تشکیل شده است، از جمله :
- دادسرا
- شعب حقوقی
- شعب کیفری
- هیئت های عمومی
دادسرای دیوان عالی کشور وظیفه نظارت بر فعالیت دادسراهای سراسر کشور را بر عهده دارد.
تاریخچه دیوان عالی کشور
ریشه شکل گیری این مرجع عالی مقام در سیستم حقوقی ایران، به دوران پس از انقلاب مشروطه بازمی گردد. در آن زمان، برای جلوگیری از استبداد قضایی، پراکندگی آرا و هرج و مرج در محاکم، نهادی با الهام از سیستم حقوقی فرانسه تحت عنوان دیوان عالی تمیز در حدود سال ۱۳۰4 شمسی تأسیس شد.
پیش از سال ۱۳۱۶، این مرجع با تغییر نام به دیوان عالی کشور، جایگاه قانونی و شرعی خود را در اصل ۱۶۱ قانون اساسی تثبیت کرد. از آن زمان تاکنون، دیوان عالی به عنوان نقطه پرگار عدالت در ایران عمل می کند و ساختار آن به گونه ای بازطراحی شده است که با موازین فقه اسلامی و حقوق نوین کاملا هم خوانی داشته باشد.
اهداف و فلسفه تشکیل دیوان عالی
هدف اصلی از تأسیس این نهاد، رسیدگی به ماهیت دعوا (مثل بازجویی یا شنیدن اظهارات شاهدان که در دادگاه های بدوی انجام می شود) نیست. قانون گذار این مرجع را صرفا برای پاسداری از قانون و نظارت عالیه ایجاد کرده است.
در واقع، هدف دیوان این است که مطمئن شود هیچ قاضی ای در هیچ کجای کشور قانون را به اشتباه تفسیر نمی کند. جلوگیری از اعمال سلیقه شخصی قضات و ایجاد یک رویه واحد و عادلانه در سراسر کشور (وحدت رویه قضایی)، مهم ترین رسالت این نهاد است.
دیوان عالی کشور به چه دعاوی رسیدگی می کند؟
همان طور که بیان شد، دیوان عالی کشور مرجع رسیدگی به هر پرونده ساده ای نیست؛ بلکه تنها حساس ترین، سنگین ترین و پیچیده ترین پرونده های حقوقی و کیفری روی میز قضات این دیوان (که از باسابقه ترین قضات کشور هستند) قرار می گیرد.
موارد زیر از مهم ترین دعاوی قابل طرح در این مرجع عالی می باشند:
جرایم مستوجب اعدام و قصاص نفس: پرونده هایی که مجازات آن ها سلب حیات است، برای جلوگیری از خطای انسانی، حتماً باید در دیوان عالی کشور فرجام خواهی و بررسی مجدد شوند.
جرایم با مجازات های سنگین: احکام مربوط به جرایمی که مجازات قانونی آن ها قطع عضو، حبس ابد و یا تعزیرات درجه سه و بالاتر (حبس های طولانی مدت) باشد.
جرایم سیاسی و مطبوعاتی: بررسی نهایی و فرجام خواهی احکام صادر شده در خصوص جرایم حساس سیاسی و تخلفات مهم مطبوعاتی.
دعاوی مهم و بنیادین خانواده: فرجام خواهی در احکام دادگاه های مدنی که مربوط به حقوق اساسی افراد است؛ مانند اصل طلاق، اصل نکاح (ازدواج)، فسخ نکاح، اثبات نسب و حجر.
حل اختلاف در صلاحیت دادگاه ها: زمانی که دو مرجع قضایی (مثلاً یک دادگاه کیفری و یک دادگاه انقلاب) بر سر اینکه کدام یک باید به یک پرونده رسیدگی کنند دچار اختلاف نظر شوند، دیوان عالی کشور وارد عمل شده و حرف آخر را می زند.
اعاده دادرسی در پرونده های کیفری: رسیدگی به درخواست های اعاده دادرسی (بررسی مجدد احکام قطعی شده) در صورتی که مدرک جدیدی کشف شود یا حکم خلاف شرع بین باشد.
سخن پایانی
دیوان عالی کشور عالی ترین مرجع قضایی است که رئیس آن توسط قوه قضاییه تعیین می شود و حساسیت رسیدگی پرونده در این مرجع بسیار بالا می باشد. اگر قصد دارید در این مرجع شکایت خود را ثبت کنید، حتما با یک وکیل دیوان عالی کشور مشورت کنید و حدالامکان تنظیم دادخواست خود را به وکیل بسپارید.
دلیل اینکه تنظیم دادخواست دیوان عالی کشور توسط وکیل انجام شود این است که هنگامی که شما شکایتی در این مرجع مطرح می شود، ابتدا به صورت غیر حضوری رسیدگی می شود و اگر دادخواست همراه مدارک کافی بود، آن وقت در صورت نیاز جلسه حضوری می گذارد و به همین دلیل می گوییم که شما یک بار بیشتر شانس مطرح کردن ندارید و در صورتی که شکایت شما رد شود دیگر راهی جز اعتراض به رای قطعی دیوان عالی کشور ندارید.
